top of page
prelegenci

Biała Laura kontra czarne stereotypy. Jak Laura Karpman ograła „American Fiction”

2 dni temu
5 minut(y) czytania

Jak ja doskonale rozumiem Theloniousa „Monka” Ellisona, głównego bohatera filmu American Fiction! Gość jest czarnoskórym pisarzem, który walczy ze stereotypowym przedstawianiem własnej społeczności, więc z bezsilności i dla żartu pisze książkę pełną najgorszych klisz o Afroamerykanach – a ta nieoczekiwanie staje się bestsellerem. Opinie o jazzie niemal w stu procentach oparte są na urban legends, pełne są stereotypów i bredni. Ale walka z nimi to niestety walka z wiatrakami, bo większość uwielbia te bon moty i bzdury.


Od papierowej prowokacji po Oscara


Nie czytałem oryginału, na podstawie którego powstał scenariusz tego rewelacyjnego filmu, ale warto wiedzieć, skąd wziął się ten literacki dynamit. Kanwą jest wydana w 2001 roku powieść Erasure (w Polsce znana też pod tytułem Wymazanie), którą napisał wybitny amerykański pisarz i profesor literatury Percival Everett (czarnoskóry, a jakże!). Książka od razu narobiła szumu w literackim świecie – zgarnęła prestiżową Hurston/Wright Legacy Award dla najlepszej powieści i była nominowana do National Book Critics Circle Award, a po latach trafiła na listy najważniejszych amerykańskich książek XXI wieku. Na ekran przeniósł ją Cord Jefferson (ma mieszane, afroamerykańsko-białe pochodzenie), który napisał scenariusz i zasiadł na fotelu reżysera – co ciekawe, był to jego pełnometrażowy debiut reżyserki.

I od razu rozbił bank. American Fiction zgarnęło pięć nominacji do Oscara (w tym za najlepszy film, dla Jeffreya Wrighta za rolę główną i Sterlinga K. Browna za drugoplanową), a statuetkę Amerykańskiej Akademii Filmowej zdobyło ostatecznie za najlepszy scenariusz adaptowany. Do tego doszła nagroda BAFTA (również za scenariusz), Critics' Choice Award, dwie statuetki Independent Spirit Awards oraz prestiżowa nagroda publiczności na festiwalu w Toronto.

W tym całym deszczu wyróżnień mocno błyszczała też sama muzyka. Partytura do American Fiction przyniosła swojej autorce pierwszą w karierze nominację do Oscara (za najlepszą muzykę oryginalną), nominację do nagrody Grammy, nominację do Hollywood Music in Media Awards oraz zwycięstwo w plebiscycie Satellite Awards. I powiem krótko: ta ścieżka dźwiękowa jest naprawdę genialna.


Biała kobieta od czarnego pulsu


Co zabawniejsze – i chyba łamiące wszelkie stereotypy jazzowe na świecie – autorką tej świetnej, pulsującej jazzem ścieżki dźwiękowej jest biała kobieta. No cóż, kolejna jazzowa urban legend o tym, kto „ma prawo” czuć ten rytm, właśnie ląduje w koszu.

Kim jest Laura Karpman? To nie przypadkowa postać, tylko pierwsza liga amerykańskiej kompozycji. Urodzona w Los Angeles (rocznik 1959) kompozytorka ma na koncie doktorat z kompozycji na prestiżowej nowojorskiej uczelni Juilliard School (gdzie uczyła się m.in. u Miltona Babbitta, a wcześniej szlifowała warsztat pod okiem legendarnej Nadii Boulanger). Co symptomatyczne: za dnia studiowała tam muzykę współczesną, a nocami grywała jazz w nowojorskich barach. Już ją lubię!


Jej dorobek przyprawia o zawrót głowy:


  • Ma na koncie pięć statuetek Emmy (m.in. za muzykę do głośnego serialu HBO Kraina Lovecrafta, dokumentów z serii The Living Edens czy Why We Hate).

  • Pisze muzykę zarówno do wielkich kinowych hitów Marvela (The Marvels, seriale Ms. Marvel oraz A gdyby...?), jak i do kameralnych dramatów, gier wideo (EverQuest II) oraz sal koncertowych.

  • W świecie Hollywood ma pozycję instytucji – w 2016 roku jako pierwsza kobieta w historii została wybrana do zarządu oddziału muzycznego Amerykańskiej Akademii Filmowej (tej od Oscarów), a do tego wykłada kompozycję filmową na University of Southern California (USC) i współtworzy organizację Alliance for Women Film Composers.


Kto zagrał na tej płycie?


Karpman nie tylko sama wymyśliła całą tę muzyczną układankę, ale też zaprosiła do studia znakomitych muzyków, łącząc kameralny jazzowy skład z orkiestrą smyczkową. Za brzmienie płyty odpowiadają:

  • Patrice Rushen – fortepian (legenda jazzu, R&B i fusion, nominowana do Grammy pianistka i kompozytorka, bez której trudno wyobrazić sobie amerykańską scenę od lat 70.)

  • Laura Karpman – fortepian oraz elektryczny fortepian Rhodes

  • Elena Pinderhughes – flet i wokal (jedna z najciekawszych flecistek młodego pokolenia, znana ze współpracy z Christianem Scottem aTunde Adjuah, Herbim Hancockiem czy Commonem)

  • Bart Samolis – kontrabas

  • M.B. Gordy – perkusja i instrumenty perkusyjne

  • John Yoakum – saksofon

  • A.J. Minette – gitara

  • Synchron Stage Orchestra (pod batutą Bernharda Melbye Vossa) – sekcja smyczkowa nagrana w słynnym wiedeńskim studiu Synchron Stage


Jak to się kręciło od kuchni?



Moja ulubiona scena z samego początku filmu

Ciekawie robi się wtedy, gdy sama kompozytorka odsłania kulisy swojej pracy. W wywiadzie dla „The Hollywood Reporter” Laura Karpman przyznała wprost, że od samego początku karty były rozdane przez imię głównego bohatera. „Kiedy masz postać, która nazywa się Thelonious Monk, nie możesz zignorować jazzu. To musiał być język tego filmu. To w ogóle nie podlegało dyskusji” – mówiła. Pierwsza wersja montażowa powstała wprawdzie z podłożonymi klasycznymi nagraniami jazzowymi, które dawały odpowiedni klimat, ale szybko pojawiło się pytanie: jak napisać muzykę od zera, żeby nie była tylko składanką standardów, lecz pełniła funkcję prawdziwej, pełnokrwistej partytury filmowej, a jednocześnie zachowała ducha klasycznego jazzu?

Karpman zabrała się do roboty dopiero po obejrzeniu zmontowanego materiału i miała na wszystko zaledwie sześć do ośmiu tygodni. Szybko odkryła, że kluczem do sukcesu jest rytm samych rozmów na ekranie. „Ta partytura musiała miejscami brzmieć jak klasyczny jazz, ale jednocześnie działać jak muzyka filmowa – czyli błyskawicznie reagować na dialogi i ogromną rozpiętość emocji w tym filmie. Ponieważ kwestie są tu wypowiadane w sposób ostry, kanciasty, niemal jazzowy, to po prostu zadziałało. To taki niemal choreograficzny taniec z aktorami” – tłumaczyła kompozytorka. Jej muzyka musiała też nadążać za szaleńczym tempem zmian nastroju, bo na ekranie co chwilę przeskakujemy z komedii w rodzinny dramat, a stamtąd prosto w absurd i groteskę. Jak zauważyła sama autorka, chodziło o to, by widz śmiał się razem z bohaterem, a nie z niego. W scenie, w której Monk pisze swoją kiczowatą powieść My Pafology, granica między rzeczywistością a surrealizmem znika, ożywione postacie z książki wchodzą do pokoju, a muzyka musi płynnie przenieść widza z jednego świata w drugi.

Najbardziej sprytny patent Karpman wymyśliła jednak po to, by oddać skomplikowane relacje w rodzinie Ellisonów. Często zestawia ze sobą dwa instrumenty – flet, kilka fortepianów czy gitarę przypisaną do postaci granej przez Sterlinga K. Browna – które grają dokładnie te same nuty i tę samą melodię, ale nie równo, tylko z lekkim przesunięciem w czasie. „Grają tę samą muzykę, ale nie grają jej w jednym tempie. Dla mnie dokładnie tak często funkcjonują rodziny. Pochodzicie muzycznie z tego samego miejsca, macie tę samą strukturę harmoniczną, tę samą melodię... ale nie robicie tego w tym samym momencie, czasem nie jesteście w tym samym miejscu ani w tym samym stanie umysłu” – opowiadała w rozmowie z „The Hollywood Reporter”. Nic dziwnego, że nominacja do Oscara za ten misterny muzyczny mechanizm była dla niej ogromnym przeżyciem. Jak przyznała, traktuje tę statuetkę jako symbol spełnienia marzeń kilku pokoleń swojej rodziny – od dziadków, którzy wyemigrowali z Rosji z jednym czajnikiem, przez babcię ocalałą z Holokaustu, aż po mamę, która od zawsze chciała, żeby jej córka została kompozytorką.


Caca muzyka i caca opowieść


Film jest dostępny na Prime, a muzyka na streamingach. I jak cholera radzę Wam: kiedy dopadnie Was samotna chandra i zapragniecie posłuchać czarnego jak cholera jazzu, włączcie sobie tę ścieżkę. Chociaż główny bohater nosi imię wspaniałego jazzmana, a w dodatku wołają na niego Monk, kompozytorka umyka banalnym, oczywistym rozwiązaniom. Próżno tu szukać tych charakterystycznych dla Theloniousa potknięć i przesunięć – jest rytmicznie, bardzo stylowo, chwilami awangardowo, generalnie jednak mięciutko.

Mięciutko, bo to jednak muzyka do filmu, która nie ma spowodować masowej ucieczki z sali, a wprost przeciwnie – jeszcze wygodniejsze umoszczenie się w fotelu kinowym. I ja się moszczę. I Wam też radzę. Caca muzyka i caca opowieść.



Komentarze


bottom of page