ECHOFORMY JOACHIM MENCEL
Polska szkoła potrafi przecudnie, z laboratoryjną wręcz precyzją, obrzydzić Adama Mickiewicza. Większość solidnie wykształconych ludzi w tym kraju omija jego twórczość szerokim łukiem – i trudno im się dziwić. To efekt wieloletniej edukacyjnej tresury, która z nabożnym bałwochwalstwem wpycha wieszcza na marmurowy piedestał, zmuszając kolejne pokolenia do bezmyślnego bicia pokłonów. Pamiętacie ten ogólnopolski zryw i tłumy walące do kin na wajdowskiego Pana Tadeusza? To nie był żaden dowód miłości do poety. To był raczej objaw zbiorowej ulgi, że wreszcie ktoś podał tę lekturową pigułę w wersji strawnej, z ładnym obrazkiem i muzyką Kilara, żebyśmy sami nie musieli przedzierać się przez trzynastozgłoskowiec.
Mickiewicz bywa nieznośnie podniosły jak jego „czterdzieści i cztery”. Dla współczesnego ucha bywa też po prostu śmiertelnie nudny: uwięziony w archaicznej polszczyźnie, w obyczajowości dawno wymarłego świata, wśród bohaterów z muzeum i zakurzonych archetypów. Tropy, które po sobie zostawił, zdają się biec donikąd, a ścieżki zarosły historią tak gęsto, że potrzeba specjalnych ekspedycji archeologicznych, by w ogóle dotrzeć do ich sensu. Zobaczcie zresztą, co nas od niego oddziela: trauma upadłych powstań, odzyskanie niepodległości, nędza i entuzjazm dwudziestolecia międzywojennego, koszmar niemieckiego najazdu, czystki stalinowskie, a potem peerelowski sen o cywilizacyjnym skoku, który skończył się finansowym bankructwem. Na to wszystko nałożyły się doświadczenia najświeższe – kapitalizm, wolność i technologiczny zawrót głowy. Dzisiaj mickiewiczowskie strofy brzmią niemal tak obco i egzotycznie jak heksametry Homera. Piękne w plastycznym obrazku, ale momentami wręcz groteskowe w treści.
Nic więc dziwnego, że po XIX-wiecznym zachwycie Stanisława Moniuszki – który w Śpiewnikach domowych i kantatach namiętnie umuzyczniał ballady czy sonety – kolejni twórcy niespecjalnie garnęli się do tego repertuaru. Owszem, Paderewski, Żeleński czy Karłowicz pisali pieśni, ale z czasem Mickiewicz stał się dla muzyków tworzywem zbyt ciężkim, zbyt koturnowym. Przełamywano to rzadko. Marek Grechuta musiał nasycić Niepewność czy Świteź swoim unikalnym liryzmem, by zdjąć z poety patynę. Czesław Niemen potrzebował żaru i potęgi głosu, by w Mojej pieszczotce wydobyć z Mickiewicza czysty, zmysłowy erotyzm. Gintrowski z Kaczmarskim i Łapińskim brali go w karby buntu i politycznej grozy, a rockowy Hetman próbował ubrać Panią Twardowską w heavymetalowy riff. Wprawdzie w 2018 roku Andrzej Stasiuk z ukraińską formacją Haydamaky udowodnili w Sonetach krymskich, że z wieszcza da się wykrzesać dziki, stepowy trans (bo piekna to płyta). Mimo to polski jazz – zazwyczaj chętnie dialogujący z poezją – trzymał Mickiewicza na bezpieczny dystans.
Aż do teraz.
Na Echoformy natrafiłem ponad rok temu podczas zupełnie pobieżnego, wieczornego przeglądania YouTube’a. Kliknąłem od niechcenia i… zostałem. Pierwszy z utworów dosłownie zaparł mi dech w piersiach. Zamiast lekturowej akademii ku czci usłyszałem muzyków z absolutnie najwyższej półki, grających z porażającą dyscypliną i organicznym nerwem. I teksty – żadne tam wyświechtane „Litwo, ojczyzno moja”, ale wybór nieoczywisty, drapieżny, zmuszający do natychmiastowego skupienia.
Pamiętajmy wszakże, że nie mamy tu do czynienia z tekstem podanym in extenso. To autorska, współczesna interpretacja tamtego natchnionego, mesjanistycznego dzieła, w którym Polska kreowana była na Chrystusa narodów.
Za całą koncepcją muzyczną stoi Joachim Mencel. Gdy w marcu recenzowałem na tych łamach jego solowy album ETNO MACHINA, pisałem:
„Za to, co robi z tym historycznym instrumentem, Menclowi należy się pomnik. I to nie tylko za samo zachowywanie liry korbowej przy życiu i w pamięci kolejnych pokoleń. Ten pomnik należy się przede wszystkim za to, że artysta wprzęga ją w tak nowoczesne brzmienia (...) Obok legendarnych budowniczych, takich jak Stanisław Wyżykowski z Haczowa, to właśnie Mencel wyciągnął lirę ze skansenu i umieścił w samym sercu nowoczesnej improwizacji”.
W Echoformach sięgnięcie po lirę korbową okazuje się posunięciem wręcz genialnym. Mencel funduje nam natychmiastowy efekt specjalny na początku całości – brzmieniową egzotykę i aurę tajemnicy, która uderza od pierwszych sekund. Co niezwykle istotne: ten środek wyrazu nie jest w żaden sposób nadużywany. Lira pojawia się w całym materiale zaledwie dwukrotnie, dzięki czemu jej wejścia ważą podwójnie. Konstrukcję i harmonię całego materiału trzyma w ryzach przede wszystkim szlachetny, jazzowy fortepian Mencla.

Jednak w otwierającej album Introdukcji – utworze czysto instrumentalnym, pozbawionym słów – lira brzmi obok sekcji dętej po prostu zjawiskowo. W tym jednym numerze zabiera nas wprost w mickiewiczowski wiek. W ogóle ta powolna, nieśpieszna, cudownie nieprzegadana narracja muzyczna bezbłędnie oddaje ducha tamtych zamierzchłych, mistycznych czasów. Nikt tu się nie spieszy, frazy mają czas wybrzmieć, to jakby zmuszanie słiuchacza do spowolnienia w biegu.
Oficjalna premiera tego autonomicznego projektu przypada na 6 grudnia 2026 roku. Przypomnijmy, że przedsięwzięcie powstało z inicjatywy i pod skrzydłami Teatru Klasyki Polskiej. Instytucja, kojarzona dotąd z wiernością kanonowi dramaturgicznemu, zdecydowała się na gest rewolucyjny: wyprodukowała dzieło stricte muzyczne. Nie żaden ilustracyjny dinks czy koturnowy podkład pod aktorską deklamację z rampy, ale pełnoprawny, niezależny głos w dyskusji nad romantycznym dziedzictwem.
Materiałem wyjściowym stały się Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego. Selekcji i misternej adaptacji pod kątem frazy wokalnej dokonała Beata Mencel. Zdjęła z tych strof kaznodziejski gips, wydobywając z nich uniwersalny traktat o wykorzenieniu, wędrówce, wierze i nadziei.
Mencel rozpisał tę suitę na unikalny aparat wykonawczy: głos, fortepian, lirę korbową, instrumenty dęte oraz sekcję rytmiczną. Osiem części – od wspomnianej Introdukcji, przez Historię, Pielgrzymów, potężny Sztorm, aż po Dziedzictwo, Poszukiwanie, Nadzieję i zamykający Urząd – tworzy spójną dramaturgicznie opowieść.
Skład, jaki Mencel zaprosił do nagrania, to absolutna ekstraklasa, w której nie ma słabych punktów:
Joachim Mencel – fortepian, lira korbowa
Barbara Pospieszalska – śpiew
Robert Majewski – trąbka
Maciej Sikała – saksofon
Jacek Namysłowski – puzon
Michał Barański – kontrabas
Łukasz Żyta – perkusja
Realizacja (wielki, wielki ukłon) dźwięku: Mateusz Banasiuk
Wokalnie Barbara Pospieszalska poradziła sobie z tą materią po mistrzowsku. Wzięła na warsztat tekst karkołomny, naszpikowany archaizmami, który w nieostrożnych rękach natychmiast zamieniłby się w nieznośny, patetyczny szkolny apel. Tymczasem Pospieszalska śpiewa bez cienia taniej emfazy – z intymną powagą, znakomitą dykcją i czystą emocją, która sprawia, że romantyczna myśl nagle staje się namacalna i współczesna.
Same kompozycje przynoszą momenty czystego zachwytu. Weźmy choćby utwór Pielgrzymi. Tu nie ma ani krzty udawania jakiegoś starodawnego stylu czy, o laboga, jakiejś brzmieniowej cepeliady. To piękny, na wskroś nowoczesny jazzowy kawał szczerego serca – według mnie absolutnie najlepszy moment na całym albumie. Prawdziwe arcydzieło czeka też na nas w Dziedzictwie. To kompozycja-matrioszka: otwierasz ją, a tam za każdym kolejnym podejściem odsłania się zupełnie nowy numer; naliczyłem w niej z pięć, jeśli nie więcej, diametralnie różnych muzycznych oblicz. A to, co w Dziedzictwie wyczyniają panowie Maciej Sikała i Jacek Namysłowski, dosłownie powala na kolana. Dialog saksofonu z puzonem, ich barwowe wyczucie, techniczna swoboda i ładunek ekspresji to poziom, jakiego w polskim jazzie nie słyszy się co dzień. Sekcja Barański / Żyta daje dęciakom i fortepianowi Mencla potężny, pulsujący grunt, pozwalając tej muzyce swobodnie lewitować.
Wyszła z tego rzecz wybitna. Echoformy dowodzą, że Mickiewicza nie trzeba ani pudrować, ani parodiować, by przemówił do współczesnego słuchacza. Wystarczyło potraktować go poważnie, zrzucić z marmurowego cokołu i wpuścić w te zakurzone wersy powietrze wolnej improwizacji.






Komentarze